أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَىٰ تَقْوَىٰ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَىٰ شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (آيه 109 سوره توبه)

آیا کسی که بنای [کار]ش را بر پایه‌ي مستحکمِ تقوا و رضای الهی نهاده بهتر است، یا کسی که بنای [کار]ش را بر لب سراشیبی تُند نهاده که [زیرش] سست و فروریختنی است، و بنا و بناکننده اش در دوزخ سقوط کرده؟ خداوند مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

از احكام و تاريخچه‌ي مسجد اين‌گونه پيداست كه مقدس‌ترين و با اهميت‌ترين مكان روي زمين مسجد نام دارد. همه‌ي اماكن مقدس نظير مكه، مدينه، بيت‌المقدس و كوفه نيز به اعتبار مسجد عظمت يافته‌اند. به عبارت ديگر همه‌ي مذاهب الهي و آسماني و بسياري از مكاتب بشري تكيه‌گاه اجتماعي داشته‌اند بر اين اساس دين مبين اسلام به عنوان يك مكتب جهاني و جاودان كه داعيه‌ي هدايت و رهبري بشريت را دارد از ضرورت يك مكان مشخص و پايگاه استوار در رابطه با عرضه‌ي قوانين و تعاليم و ارشادات خود به مردم براي تشكيل يك نظام اجتماعي عادلانه غافل نمانده و لزوم پيگيري آن را به اولياء و پيروان خود ابلاغ نموده است. اين پايگاه با شكوه كه نمودار عبوديت و بندگي انسان در برابر خداست و محور تاريخ و تمدن آخرين دين الهي به شمار مي‌رود در ايجاد انسجام و وفاق اجتماعي جايگاه شگرفي دارد و بي‌سبب نيست ابتكار نبوي ( پايه گذاري مسجد قبا به عنوان اولين اقدام پيامبر ) در راستا و به موازات قوام دولت اسلام و همبستگي اجتماعي مسلمانان شكل گرفت و بدين‌سان به صورت رويكردي تعالي‌خواه مظهر آميختگي دنيا و آخرت و پيوستگي شئون فرد و جامعه گرديد. همچنين اين جايگاه مقدس و عظيم‌الشأن نه تنها به عنوان زيربناي مستحكم جامعه‌ي اسلامي پايه‌هاي معرفتي مردم را بنيان نهاد بلكه در تداوم و بقاي اديان ديگر نيز اثر گذارد و در پرتو حركت مقدس خويش ساير پايگاه‌هاي خداپرستي را تجديد حيات كرد.

با اين مقدمات شايسته است به واكاوي جايگاه مسجد در سه دوره‌ي تاريخ معاصر اشاره نماييم.

- پايگاه مبارزه با رژيم ستم‌شاهي

نام ماندگار حسينه‌ي ارشاد در تاريخ انقلاب مي‌درخشد. اين مكان مقدس كه از نام و علوّ شأن استاد مطهري و مرحوم شريعتي و بانيان آن اعتبار يافت ظرف اولين جرقه‌هاي بيداري اسلامي در كشور ايران شد. اين نقش كلان و ارزنده كه با هدايت روحانيون به نام و سخنرانان روشن فكر بر عليه حاكميت ستم و طاغوت در تاريخ حسينيه‌ي ارشاد به ثبت رسيد را مي‌توان يك انقلاب ايدئولوژيك نام گذارد كه ارزش‌هاي رايج جامعه را بازنگري و ويرايش كرد و باورها و گرايش‌هاي آن زمان را از وضعيت نابسامان موجود آن زمان به جامعه‌اي تعالي‌بخش و آرماني رهنمون ساخت.

حسينه‌ي ارشاد به مثابه كانون انديشه و مقاومت انقلابي به موازات انجمن‌هاي اسلامي، مسجد هدايت، مسجد گوهرشاد، مسجد جامع نارمك و مسجد اعظم قم به عنوان پايه‌هاي ساختمان نهضت امام در دهه‌ي چهل و پنجاه ايران به محلي براي روشنگري و تنوير افكار عمومي نسبت به ارزش‌هاي واقعي جامعه بدل شدند و پناه‌گاه مردم در برابر زياده خواهي هاي سلطنت مستبد و غرب گراي پهلوي گرديدند.

در اين‌باره بايد افزود اين نهادها كه در اطلس عوامل سرنگوني رژيم طاغوت نقش به‌سزايي داشتند با ايجاد اختلال كاركردي در نظام فرهنگي دوره‌ي پهلوي و منزوي كردن رسانه‌هاي جمعي حاكم آن زمان؛ زيربنا و سامانه‌ي ارتباطات مبارزان انقلاب اسلامي را تشكيل دادند.

مرحوم آيت‎الله طالقاني پيرامون شروع انقلاب از مساجد و حضور گسترده و فعال مردم در آن، اين‌گونه‎گفته‌‌اند: «انقلاب ما از مسجد شروع شد و بايد در مسجد ادامه پيدا کند، اسلام اصيل را بايد در مساجد فرا گرفت که نه کمونيسم است نه کاپيتاليسم، بلکه اسلام است ... هيچ چيزي نمي‎تواند جاي مسجد را بگيرد، نه کليسا، نه دانشگاه، نه مدارس و نه پادگان‎ها. دنيا را بايد از طريق مساجد نجات دهيم، البته نه مسجدي که فقط ختم و دعا باشد که مانند مسجد پيامبر، دنيا را بلرزاند.»

بنابراين تكثير اين الگو در دنياي اسلامي امروز يكي از پايه‌هاي صدور انقلاب اسلامي و آنچه موج بيداري اسلامي ناميده مي‌شود گرديد و براي احياي ارزش‌ها و آرمان‌هاي انقلاب بايد به فكر احيا و تقويت كاركرد مساجد و حسينه‌ها باشيم.

- نقش مسجد در دفاع مقدس

مسجد در دوران دفاع مقدس، کانون اصلی تحولات جنگ در پشت جبهه‌ها بوده است.جذب جوانان برای پیشبرد اهداف انقلاب، ایجاد روحیه حماسی در بین رزمندگان، سازو کار مراحل مختلف اعزام و صدها فعالیت دیگر در پشت جبهه‌ها در مساجد شهرها مدیریت می‌شد.

مساجد در دوران دفاع مقدس کارکردهای مختلفی اعم از کارکرد تربیتی، فرهنگی، کمک‌رسانی، آموزشی، نظامی، تشکیلاتی و … داشته است که مختصراً نگاهی به این کارکردها خواهیم داشت.

شاید یکی از رسالت‌های اصلی مساجد در دهه شصت، پرداختن به موضوعات تربیتی و آموزشی برای جوانان بود. امامت جماعت و ریش سفیدان مساجد در آن زمان نقش ویژه‌ای در پرداختن به این موضوعات داشتند. موضوع تزکیه نفس و خودسازی، دو محور اصلی مسائل تربیتی در مساجد در دهه ۶۰ بود. در این میان گاهي تشکیلات منسجمی برای افزایش بازدهی نیز تشکیل می‌شد که به نوعی می‌توان مدل‌های مرسوم حلقه‌های معرفت امروزی را، برآمده از چکیده مدل تشکیلاتی آن زمان دانست.

یکی دیگر از فعالیت‌های چشمگیر مساجد در دهه شصت، اقدامات فرهنگی بچه‌های فعال مسجد بود که با اهداف گوناگونی همچون پرورش استعداد‌های جوانان، تقویت جبهه‌های جنگ و ... انجام می‌شد.

یکی از این فعالیت‌ها که به طور معمول در اکثر مساجد فعال کشور انجام می‌شد و بازدهی نسبتا بالایی نیز بر روی مخاطب داشت، اجرای نمایش‌های تئاتر و سرود بود. تاملی بر خاطرات نیروهای فرهنگی و هنرمندان انقلابی، نشان‌دهنده‌ی آن است که مساجد نقش محوری‌ای در تولید، توزیع و مصرف آثار فرهنگی- هنری انقلاب اسلامی داشته‌اند. از آن‌جا که مساجد مهم‌ترین پایگاه انقلاب بودند، طبیعتا بخش مهمی از ارتباطات میان نیروهای انقلاب (از جمله نیروهای فرهنگی- هنری) در مساجد شکل می‌گرفت.

این نکته را بایستی اشاره کرد که اکثر فعالیت‌ها در زمینه‌های مختلفی که در مساجد انجام می‌شد، بیش‌تر در خدمت تقویت جبهه و جنگ و رزمندگان بود، یعنی باید فعالیت‌های فرهنگی منتج به تقویت عناصر مهم جنگ می‌بود نه صرف این‌که فعالیتی در زمینه‌های مثلا فرهنگی صورت گیرد. اقدامات فرهنگی در مساجد تنها به سرود و تئاتر ختم نمی‌شد، به فراخور همت و هنر جوانان مسجدی، فعالیت‌های مختلفی از آن‌ها صورت می‌گرفت، که می‌توان به ساخت کلیشه و زدن آن در دیوارهای شهر در مناسبت‌های مختلفی همچون انتخابات، روز قدس، تبلیغ برای جبهه و جنگ ... اشاره کرد و یا راه‌اندازی کتابخانه‌های کوچک و بزرگ در مساجد، و یا ایجاد بانک نوار در مساجد که بیش‌تر نوارها شامل مداحی‌های آقای اهنگران و یا سخنرانی‌های شهید مطهری و یا سرودهای انقلابی و نوارهای درسی بود که مردم به فراخور نیازشان، از این نوارهای کاست استفاده میکردند. رابطه‌ی میان مسجد - فعالیت‌های فرهنگی- هنری و دفاع مقدس یک رابطه‌ی سه سویه و متقابل بوده است. یعنی از یک سو نیروهای فرهنگی و هنرمندان از ظرفیت‌ها و جذابیت‌های مسجد (اعم از مکان، مخاطب و ...) در کارهای خود بهره می‌بردند و از سوی دیگر اجرای برنامه‌های فرهنگی- هنری که درون مایه آن بیش‌تر تقویت جبهه‌های جنگ بود، باعث جذب عده‌ی بیش‌تری خصوصا از میان جوانان به مساجد و جبهه‌ها می‌شد.

از دیگر نقوشی که مسجد در پشت جبهه‌ها در قبال جنگ داشت، می‌توان به جمع‌آوری کمک‌های مردمی که در مساجد انباشت و جمع می‌شد، اشاره کرد. مساجد در دوران دفاع مقدس از جمله مراکز مهم اعلام اقلام مورد نیاز جبهه‌ها و نیز محل جمع‌آوری کمک‌های مردمی بودند. مردم به نسبت توانی که داشتند، هدایا و کمک‌های خود را در مسجد که به عنوان پایگاه‌های جمع‌آوری کمک‌های مردمی مبدل شده بود، تقدیم می‌کردند. حضور معنوی آحاد مختلف مردم در مساجد برای اهدای کمک‌هایشان به امر جبهه‌ها، شگفت‌آور بود. این موارد را می‌توان در صحنه‌های مختلف مساجد مجسم کرد که پیرمردی را می‌بینی که انگشتر یادگاری پدرش را به عنوان با ارزش‌ترین متاع زندگانی خود تقدیم رزمندگان می‌نماید و از این که به دلیل کهولت سن توان حضور در جبهه‌ها را ندارد، گریه می‌کند و ... که شگفت‌انگیزترین جلوه‌های ایثار و حماسه را در مساجد رغم می‌زد.

از دیگر نقش‌هایی که مسجد در دوران دفاع مقدس ایفا نمود، آموزش‌های نظامی برای رزمندگان بود که در پشت جبهه‌ها صورت می‌گرفت. پایگاه اصلی اعزام نیرو و جذب نیرو در مساجد بود.

و در نهايت ميتوان گفت ظرف تكوين ارتش بيست ميليوني پايگاه هاي بسيجي بود كه در قلب مساجد موجوديت پيدا كرد و از اين رهيافت مساجد ايران اسلامي شهداي بسياري را در راه نهادينه سازي آرمانهاي انقلابي و اسلامي به يادگار دارند.