سلام

سلامی به گرمی بازگشت به بلاگفا

گناه مردم چيست؟

آیت الله موحدی کرمانی اخیرا در مجلسی با صداقت فرموده است: عده ای از مردم بخاطر مشکلات اقتصادی دست از مذهب برداشته اند!
حقیقت تلخی که صاحب نظران به سادگی از کنار آن عبور کردند و کمتر مورد کنکاش و واکاوی عالمانه قرار گرفت!
ساده تر آنکه در ردیف "مشکلات اقتصادی" به عنوان علت دین گریزی مردم عناوین بسیاری می توان افزود؛ مانند: دروغ گویی، خلف وعده، اشرافی گری، دست کشیدن از آرمان های انقلاب و مردم و... که سیاهه بلندی از این دست قابل نگارش است.
با این مقدمه به سراغ سخنی از مقام معظم رهبری می روم که به مسئولین تذکر می دادند: "مردم گله مندند و شما حضور مردم در ۲۲ بهمن را که برای پاسداری از ارزشهای انقلابی تجلی یافت را به پای خود ننویسید!"
مردمی که برای عهد خود با امام هر چه می توانستند داده و می دهند، حقشان این نیست با شروع فصل انتخابات دوباره شاهد فرایند کلیشه ای ( که از احساس تکلیف برخی شروع و به احساس تکلف مردم پای مواعید رویایی می انجامد ) باشند و عده ای فرض کنند فعلا باید به فکر رای گرفتن باشیم، بعدا به برکت جلوس بر صندلی ریاست راه های خدمت و عمل به وعده ها خود به خود هموار می گردد و در پیشگاه خدا و مردم روی سفید می کنیم!
براستی این قماش باید در قیامت پاسخ دهند که به چه قیمتی مردم را از دین و مذهب گریزان کرده اند و مردم چگونه باید اعلام کنند: موقع انتخابات لطفا دروغ نگویید! اگر نمی توانید نیائید و اگر راست می گوئید به اشکال دیگر به فکر خدمت به مردم باشید!
در نهایت شاید تند به نظر آید اما می نویسم که بماند و پای این حرف می مانم ان شا الله: "اگر رای مردم را می زنید اقلا به دین شان رحم کنید"
خدا به انقلاب کمک کند و عاقبت ما را به خیر بگرداند.

آقای روحانی حرف کافی ست!

هم‌زمان با برنامه مفید و مفرح خندوانه رئيس‌جمهوری در برنامه زنده رسانه ملی با مردم به گفتگو نشست، با اين‌كه نمي‌توان بصورت قاطع گفت كدام يك مخاطب بيش‌تري به خود اختصاص داد اما در تار و پود پاسخ رئيس‌جمهور دولت کهن سال، تدبير و اميدي هويدا نبود.

ضمن آن ‌كه به جرأت مي‌شود آقاي روحاني را از سخنوران تراز اول كشور به شمار آورد که بصورت بلیغ منویات خود را بیان نمود اما مردم سال‌هاست تشنه اقدام و عملند و جرعه آبي از جويبار عمل را به درياي حكايات شيرين اهل مبالغه ترجيح مي دهند.

تكرار ملال‌آور گزاره‌هاي هم‌چون گام‌هاي بزرگي برداشته شده است، اقدامات جدي صورت گرفته، اتفاقات خوبي افتاده است و كارهاي مؤثري در حال انجام است و خوشحال باشيد كه نرخ نوسان زماني قيمت‌ها از ساعتي به روزانه تغيير كرده به‌سان نمك پاشيدن به زخم‌هاي مردم می باشد؛ زيرا گفت و شنود كه به خودي خود براي مردم رفاه و اشتغال و تدبير نمي‌شود. از جمله داستان‌هاي شيريني كه رياست جمهور دولتي كه قرار بود تحولي در بازه صد روزه به مردم تقديم كند روايت جالب خريد هواپيماست.

جريان خنده داري كه به‌جاي درمان درد گورخواب‌ها و كارگرهاي اخراج شده از كارخانجات موجب ساماندهي شركت‌هاي هواپيمايي فرانسوي و امريكايي شد و معلوم نيست دقيقاً چه زماني از بركت اين خريد شيرين كام صنايع هم‌عرض داخلي نیز ‌تر شود. آنجا كه حوزه مونتاژ خودروهاي بي‌كيفيت و يك‌بار مصرف چيني و دسته چندم اروپايي ستون‌هاي توليد صنايع خودرو ملي را در هم مي‌شكند و تكنسين‌هاي مستعد ايراني را بر سفره کم رمق چين و ماچين مي‌نشاند چه اشتغال و بهينه‌سازي صنايع مولد رخ داده است كه رئيس‌جمهور پس از چهار سال مي‌گويد بزرگ‌ترين مشكل كشور بيكاري است.

جالب‌تر آنكه در این مصاحبه تاکید و تصریح شد که روي واو به واو متن حقوق شهروندي (نه حقوق نجومي!) دقت نظر ملوكانه اعمال گرديده تا جايي كه آن را به ويراست سوم هم رسانده‌اند این در حالی است که در یک تناقض آشکار میان آنچه که ادعا دارند و آنچه که واقعا عمل می کنند دولت به اصطلاح تدبیر و امید بالاترین نرخ استفاده از نیروهای امنیتی را در بخشهای مختلف کابینه به نام خود ثبت کرده است تا جایی که اهل نظر این دولت را امنیتی ترین دولت بعد از انقلاب می دانند با این پیش فرض که اعمال كنترل‌هاي امنیتي را در تضاد و تعارض جدی با حقوق شهروندی می انگارند و آزادي‌هاي مدنی را در گرو رفع محدوديت‌ها تعریف می کنند.

و چه پرمعنا سردار اقتصاد ايران دکتر محسن رضایی اشاره كرد كه مردم ايران نبايد براي قهرمان شدن نوکران خود گرسنه بخوابند!

شايد آقاي روحاني نداند و يا خود را به ندانستن مي‌زند اما وي و تيمش به ساعت صفر نزديك مي‌شوند ساعت صفر جايي است كه مخاطبان برنامه‌هاي صدا و سيما برنامه خندوانه را به نمودار پراكني رئيس دولت شعارگرا و فريب کار ترجيح مي‌دهد.

 

عزت و حقگرايى

 

امام حسن عسکری می فرماید:
«ما تَرَكَ الْحَقَّ عَزيزٌ إِلاّ ذَلَّ، وَلا أَخَذَ بِهِ ذَليلٌ إِلاّ عَزَّ» هيچ عزيزى حقّ را رها نكند، مگر آن كه ذليل گردد و هيچ ذليلى به حقّ نياويزد، مگر آن كه عزيز شود...
ضمن عرض تسلیت شهادت امام حسن عسکری علیه السلام به امام زمان و خاندان با کرامت اهل بیت علیهم السلام و دوستداران آنان در بیان علت ارائه و انتخاب این حدیث به مخاطبان ارجمند اضافه می نماید؛ در هر عصری مصداق حق توسط فردی که اصالتا و یا نیابتا از ساحت حجت ماموریت دارد به مردم و نخبگان گفته می شود و آشکار است که در زمان معاصر نیز راه درست در موارد مختلف توسط امام خامنه ای نمایان گردیده است؛ از جمله می توان به لزوم تلاقی موضع عزتمندانه و دیپلماسی اشاره داشت به واقع کلام امام حسن عسکری علیه السلام روشن گر است و در ابعاد گوناگون فرجام امور را نشان می دهد از خدا میخواهم کار مردم را به مدیرانی بسپارد که حق گرا و امام محور باشند

 

آلزایمر یا احساسات سیاسی!

هر چند مایل به نقد رفتار دوستان انقلابی نبوده و نیستم اما گاهی سرریز وقایع سیاسی موجب نشت تعفن در عوالم فرهنگی می گردد تا جایی که بشود گفت لازم است این بار بنویسم!
تورق صفحات نشریات سیاسی امروز که سرشار از تندروی و کندروی است نشان می دهد که سیاست رایج امروزی اساسا مجالی برای مشی میانه نگذاشته و یا حداقل به میانه رو ها مجال نمی دهد
کوتاه سخن اینکه رفتار عجیب برخی نشریات و صفحات فرهنگی در قلم فرسایی مادحانه برای روسیه در ابعاد مختلف نظامی و غیر نظامی کاشف از یک افراط نسنجیده است گویا فراموش کرده ایم که دنیای سیاست در زیر و زبر خود کمترین نسبتی با احساس ندارد و صرفا معیارها و منافع هستند که میتوانند زوایه دید مناسبی از داد و ستد های رایج به ما دهند
برای مثال بجای معیار قرار دادن راهبرد روسیه پوتینی، روسیه مدویفی را به یاد آوریم جایی که کارشکنی روسیه در جریان تحویل اس ۳۰۰ به ایران تا آنجا پیش رفت که به محکومیت در دادگاه لاهه نزدیک شد و در رفاقت با اسرائیل سرسوزنی کم نگذاشت!!
باید مراقب باشیم و بدانیم رفتار امروزین روسیه در غرب آسیا را نباید به حساب برادری پایدار گذاشت بلکه همین فردا ممکن است به شکل دیگری قابل پیش بینی نباشد ...
آنگاه یک پرسش اساسی را باید جواب دهیم و آن اینکه اگر روسیه فردا روسیه امروز نبود تکلیف این همه کنش گری و مثبت گرایی بی حساب امروز ما چه می شود و مردم را چگونه توجیه کنیم؟؟

چه کسی پیام امام و رهبری را بازخواند؟

قلمرو تاریخ انقلاب اسلامی ایران که در خود عبرتهای بسیاری برای آیندگان اندوخته، به مانند هر خیزش فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مقدس در تارک خود همواره شاهد ریزش، رویش، سست عنصری و یا ثبات قدم بوده است.

علل مختلفی را میتوان باعث این پدیده کلان و پر اهمیت نامید اما مهم ترین عامل را باید در میزان عمق اهداف، آرمانها و معیارهای اشخاص و لایه های مختلف سیاسی جست! زیرا به اندازه ای که این قضایا در فاهمه ی افراد و جریان ها عمیق باشد قوت اراده و استحکام بیشتری در مسیر حاصل می آید به عبارت دیگر؛ لغزش و چرخش و بریدن از آرمانهای سابق برای کسانی متصور است که جوهر شخصیت آنان به سطحی گری آغشته است.

در سال ۱۳۶۶ حاجیان پاکباز ایرانی به خاطر مراسم برائت از مشرکین به دست ر‍ژیم تکفیری آل سعود به شهادت رسیدند به همین علت امام راحل پیام شدیداللحنی صادر کردند و بسیاری از خواص و نخبگان (که اغلب آنان هم اکنون نیز در قید حیاتند) در هم صدایی مطالبی نشر دادند.

در پیام امام راحل آمده بود: «اگر از صدام بگذریم، اگر مسأله قدس را فراموش کنیم، اگر از جنایت های امریکا بگذریم از آل سعود نخواهیم گذشت»

پرسش اساسی اینجاست درحالی که امروز امام خامنه‌ای هم با تکرار آن فاجعه خونین با همان ادبیات و در عالی ترین سطح پیام عتاب آمیزی صادر کردند؛ کدام جریان و فرد در «امروز انقلاب» هنوز طنین سخن امام را در گنجینه قلب خود به یادگار دارد و کدامین طیف و شخصیت در گذار روزگار از موهبت فرمایشات پدر انقلاب گذر کردند و به دنبال سازش و پذیرش بوده و هستند؟!

کلام فوق محل بازخواست کسانی است که با عدول از اصول و بنیان های امام و انقلاب بجای اصلاح خود و اطرافیان شان دائم بفکر اصلاح انقلاب و انقلابیانند افراد ضعیف النفسی که از ترس ملامت ملامت گران بجای ادامه جهاد در سنگر امامین به قرائت های دگرپسند روی آورده اند و بجای دل خوشی به آنچه که خود دارند (و امام و شهدا و ایثارگران در کانون انقلاب فراهم آورده اند) جام عزت ایران را در گرای بیگانگان می بینند!

از سال ۶۶ تا کنون قریب به دو دهه می گذرد صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران “ویژه برنامه ای” در قالب نگاه یک تدارک می بیند. این برنامه می بایست در شرایطی ویژه حول پیام تاریخی امام خامنه ای با دعوت از کسی که “صلاحیت” بازخوانی و اظهارنظر در خصوص گفتمان رهبر انقلاب را دارد محتوای عالمانه بسازد و به صورت شفاهی با مردم سخن بگوید.

وی از بیستم شهریور ۱۳۶۰ که در رکاب امام خمینی به فرماندهی نهاد نظامی، سیاسی و فرهنگی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب شد و سکان دفاع از این مرز و بوم را به دست گرفت و به نام “آقا محسن” از طرف امام مفتخر گشت (اگر چه اکنون جوانی چهره آن روزگار را ندارد اما) افتخار میکند که هر چه داشته در انقلاب خرج کرده است و با این وجود هنوز آقا محسن و در رکاب فرمانده است.

امروز به سان دیروز گفتمان امام را باز میخواند و با بیگانه مرزهای مشخص دارد اشدا علی الکفار است؛ مضافا آنکه در این راه از تخریب و ملامت رسانه های آنان نمی هراسد!

در خاتمه لازم است از ثبات و استقامت رجالی که در فراز و نشیب در سنگر انقلاب ماندند به رسم قدردانی یاد آوریم و برای آنان که به هر دلیل (!) از رسالت و آرمان خود بازماندند و محرومان و مستضعفان را فراموش کردند دعا کنیم عاقبت بخیر گردند..

اثر پژوهي مساجد در نيم قرن اخير

 

أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَىٰ تَقْوَىٰ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَىٰ شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (آيه 109 سوره توبه)

آیا کسی که بنای [کار]ش را بر پایه‌ي مستحکمِ تقوا و رضای الهی نهاده بهتر است، یا کسی که بنای [کار]ش را بر لب سراشیبی تُند نهاده که [زیرش] سست و فروریختنی است، و بنا و بناکننده اش در دوزخ سقوط کرده؟ خداوند مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

از احكام و تاريخچه‌ي مسجد اين‌گونه پيداست كه مقدس‌ترين و با اهميت‌ترين مكان روي زمين مسجد نام دارد. همه‌ي اماكن مقدس نظير مكه، مدينه، بيت‌المقدس و كوفه نيز به اعتبار مسجد عظمت يافته‌اند. به عبارت ديگر همه‌ي مذاهب الهي و آسماني و بسياري از مكاتب بشري تكيه‌گاه اجتماعي داشته‌اند بر اين اساس دين مبين اسلام به عنوان يك مكتب جهاني و جاودان كه داعيه‌ي هدايت و رهبري بشريت را دارد از ضرورت يك مكان مشخص و پايگاه استوار در رابطه با عرضه‌ي قوانين و تعاليم و ارشادات خود به مردم براي تشكيل يك نظام اجتماعي عادلانه غافل نمانده و لزوم پيگيري آن را به اولياء و پيروان خود ابلاغ نموده است. اين پايگاه با شكوه كه نمودار عبوديت و بندگي انسان در برابر خداست و محور تاريخ و تمدن آخرين دين الهي به شمار مي‌رود در ايجاد انسجام و وفاق اجتماعي جايگاه شگرفي دارد و بي‌سبب نيست ابتكار نبوي ( پايه گذاري مسجد قبا به عنوان اولين اقدام پيامبر ) در راستا و به موازات قوام دولت اسلام و همبستگي اجتماعي مسلمانان شكل گرفت و بدين‌سان به صورت رويكردي تعالي‌خواه مظهر آميختگي دنيا و آخرت و پيوستگي شئون فرد و جامعه گرديد. همچنين اين جايگاه مقدس و عظيم‌الشأن نه تنها به عنوان زيربناي مستحكم جامعه‌ي اسلامي پايه‌هاي معرفتي مردم را بنيان نهاد بلكه در تداوم و بقاي اديان ديگر نيز اثر گذارد و در پرتو حركت مقدس خويش ساير پايگاه‌هاي خداپرستي را تجديد حيات كرد.

با اين مقدمات شايسته است به واكاوي جايگاه مسجد در سه دوره‌ي تاريخ معاصر اشاره نماييم.

- پايگاه مبارزه با رژيم ستم‌شاهي

نام ماندگار حسينه‌ي ارشاد در تاريخ انقلاب مي‌درخشد. اين مكان مقدس كه از نام و علوّ شأن استاد مطهري و مرحوم شريعتي و بانيان آن اعتبار يافت ظرف اولين جرقه‌هاي بيداري اسلامي در كشور ايران شد. اين نقش كلان و ارزنده كه با هدايت روحانيون به نام و سخنرانان روشن فكر بر عليه حاكميت ستم و طاغوت در تاريخ حسينيه‌ي ارشاد به ثبت رسيد را مي‌توان يك انقلاب ايدئولوژيك نام گذارد كه ارزش‌هاي رايج جامعه را بازنگري و ويرايش كرد و باورها و گرايش‌هاي آن زمان را از وضعيت نابسامان موجود آن زمان به جامعه‌اي تعالي‌بخش و آرماني رهنمون ساخت.

حسينه‌ي ارشاد به مثابه كانون انديشه و مقاومت انقلابي به موازات انجمن‌هاي اسلامي، مسجد هدايت، مسجد گوهرشاد، مسجد جامع نارمك و مسجد اعظم قم به عنوان پايه‌هاي ساختمان نهضت امام در دهه‌ي چهل و پنجاه ايران به محلي براي روشنگري و تنوير افكار عمومي نسبت به ارزش‌هاي واقعي جامعه بدل شدند و پناه‌گاه مردم در برابر زياده خواهي هاي سلطنت مستبد و غرب گراي پهلوي گرديدند.

در اين‌باره بايد افزود اين نهادها كه در اطلس عوامل سرنگوني رژيم طاغوت نقش به‌سزايي داشتند با ايجاد اختلال كاركردي در نظام فرهنگي دوره‌ي پهلوي و منزوي كردن رسانه‌هاي جمعي حاكم آن زمان؛ زيربنا و سامانه‌ي ارتباطات مبارزان انقلاب اسلامي را تشكيل دادند.

مرحوم آيت‎الله طالقاني پيرامون شروع انقلاب از مساجد و حضور گسترده و فعال مردم در آن، اين‌گونه‎گفته‌‌اند: «انقلاب ما از مسجد شروع شد و بايد در مسجد ادامه پيدا کند، اسلام اصيل را بايد در مساجد فرا گرفت که نه کمونيسم است نه کاپيتاليسم، بلکه اسلام است ... هيچ چيزي نمي‎تواند جاي مسجد را بگيرد، نه کليسا، نه دانشگاه، نه مدارس و نه پادگان‎ها. دنيا را بايد از طريق مساجد نجات دهيم، البته نه مسجدي که فقط ختم و دعا باشد که مانند مسجد پيامبر، دنيا را بلرزاند.»

بنابراين تكثير اين الگو در دنياي اسلامي امروز يكي از پايه‌هاي صدور انقلاب اسلامي و آنچه موج بيداري اسلامي ناميده مي‌شود گرديد و براي احياي ارزش‌ها و آرمان‌هاي انقلاب بايد به فكر احيا و تقويت كاركرد مساجد و حسينه‌ها باشيم.

- نقش مسجد در دفاع مقدس

مسجد در دوران دفاع مقدس، کانون اصلی تحولات جنگ در پشت جبهه‌ها بوده است.جذب جوانان برای پیشبرد اهداف انقلاب، ایجاد روحیه حماسی در بین رزمندگان، سازو کار مراحل مختلف اعزام و صدها فعالیت دیگر در پشت جبهه‌ها در مساجد شهرها مدیریت می‌شد.

مساجد در دوران دفاع مقدس کارکردهای مختلفی اعم از کارکرد تربیتی، فرهنگی، کمک‌رسانی، آموزشی، نظامی، تشکیلاتی و … داشته است که مختصراً نگاهی به این کارکردها خواهیم داشت.

شاید یکی از رسالت‌های اصلی مساجد در دهه شصت، پرداختن به موضوعات تربیتی و آموزشی برای جوانان بود. امامت جماعت و ریش سفیدان مساجد در آن زمان نقش ویژه‌ای در پرداختن به این موضوعات داشتند. موضوع تزکیه نفس و خودسازی، دو محور اصلی مسائل تربیتی در مساجد در دهه ۶۰ بود. در این میان گاهي تشکیلات منسجمی برای افزایش بازدهی نیز تشکیل می‌شد که به نوعی می‌توان مدل‌های مرسوم حلقه‌های معرفت امروزی را، برآمده از چکیده مدل تشکیلاتی آن زمان دانست.

یکی دیگر از فعالیت‌های چشمگیر مساجد در دهه شصت، اقدامات فرهنگی بچه‌های فعال مسجد بود که با اهداف گوناگونی همچون پرورش استعداد‌های جوانان، تقویت جبهه‌های جنگ و ... انجام می‌شد.

یکی از این فعالیت‌ها که به طور معمول در اکثر مساجد فعال کشور انجام می‌شد و بازدهی نسبتا بالایی نیز بر روی مخاطب داشت، اجرای نمایش‌های تئاتر و سرود بود. تاملی بر خاطرات نیروهای فرهنگی و هنرمندان انقلابی، نشان‌دهنده‌ی آن است که مساجد نقش محوری‌ای در تولید، توزیع و مصرف آثار فرهنگی- هنری انقلاب اسلامی داشته‌اند. از آن‌جا که مساجد مهم‌ترین پایگاه انقلاب بودند، طبیعتا بخش مهمی از ارتباطات میان نیروهای انقلاب (از جمله نیروهای فرهنگی- هنری) در مساجد شکل می‌گرفت.

این نکته را بایستی اشاره کرد که اکثر فعالیت‌ها در زمینه‌های مختلفی که در مساجد انجام می‌شد، بیش‌تر در خدمت تقویت جبهه و جنگ و رزمندگان بود، یعنی باید فعالیت‌های فرهنگی منتج به تقویت عناصر مهم جنگ می‌بود نه صرف این‌که فعالیتی در زمینه‌های مثلا فرهنگی صورت گیرد. اقدامات فرهنگی در مساجد تنها به سرود و تئاتر ختم نمی‌شد، به فراخور همت و هنر جوانان مسجدی، فعالیت‌های مختلفی از آن‌ها صورت می‌گرفت، که می‌توان به ساخت کلیشه و زدن آن در دیوارهای شهر در مناسبت‌های مختلفی همچون انتخابات، روز قدس، تبلیغ برای جبهه و جنگ ... اشاره کرد و یا راه‌اندازی کتابخانه‌های کوچک و بزرگ در مساجد، و یا ایجاد بانک نوار در مساجد که بیش‌تر نوارها شامل مداحی‌های آقای اهنگران و یا سخنرانی‌های شهید مطهری و یا سرودهای انقلابی و نوارهای درسی بود که مردم به فراخور نیازشان، از این نوارهای کاست استفاده میکردند. رابطه‌ی میان مسجد - فعالیت‌های فرهنگی- هنری و دفاع مقدس یک رابطه‌ی سه سویه و متقابل بوده است. یعنی از یک سو نیروهای فرهنگی و هنرمندان از ظرفیت‌ها و جذابیت‌های مسجد (اعم از مکان، مخاطب و ...) در کارهای خود بهره می‌بردند و از سوی دیگر اجرای برنامه‌های فرهنگی- هنری که درون مایه آن بیش‌تر تقویت جبهه‌های جنگ بود، باعث جذب عده‌ی بیش‌تری خصوصا از میان جوانان به مساجد و جبهه‌ها می‌شد.

از دیگر نقوشی که مسجد در پشت جبهه‌ها در قبال جنگ داشت، می‌توان به جمع‌آوری کمک‌های مردمی که در مساجد انباشت و جمع می‌شد، اشاره کرد. مساجد در دوران دفاع مقدس از جمله مراکز مهم اعلام اقلام مورد نیاز جبهه‌ها و نیز محل جمع‌آوری کمک‌های مردمی بودند. مردم به نسبت توانی که داشتند، هدایا و کمک‌های خود را در مسجد که به عنوان پایگاه‌های جمع‌آوری کمک‌های مردمی مبدل شده بود، تقدیم می‌کردند. حضور معنوی آحاد مختلف مردم در مساجد برای اهدای کمک‌هایشان به امر جبهه‌ها، شگفت‌آور بود. این موارد را می‌توان در صحنه‌های مختلف مساجد مجسم کرد که پیرمردی را می‌بینی که انگشتر یادگاری پدرش را به عنوان با ارزش‌ترین متاع زندگانی خود تقدیم رزمندگان می‌نماید و از این که به دلیل کهولت سن توان حضور در جبهه‌ها را ندارد، گریه می‌کند و ... که شگفت‌انگیزترین جلوه‌های ایثار و حماسه را در مساجد رغم می‌زد.

از دیگر نقش‌هایی که مسجد در دوران دفاع مقدس ایفا نمود، آموزش‌های نظامی برای رزمندگان بود که در پشت جبهه‌ها صورت می‌گرفت. پایگاه اصلی اعزام نیرو و جذب نیرو در مساجد بود.

و در نهايت ميتوان گفت ظرف تكوين ارتش بيست ميليوني پايگاه هاي بسيجي بود كه در قلب مساجد موجوديت پيدا كرد و از اين رهيافت مساجد ايران اسلامي شهداي بسياري را در راه نهادينه سازي آرمانهاي انقلابي و اسلامي به يادگار دارند.